است كه آن شئ ازلى و ابدى بوده باشد و لازمه‌اش اين است كه آن شئ ، ذاتى مستقل و قائم به خويشتن و واجب الوجود بوده باشد . ولى اين توهم باطل است و ملازمه‌اى بين وجوب ذاتى وجود به حسب اصطلاح منطق با وجوب ذاتى وجود به حسب اصطلاح فلسفى نيست و همچنين هيچ منافاتى بين ضرورت ذاتى وجود به حسب اصطلاح منطق و ضرورت غيرى وى به حسب اصطلاح فلسفه نيست و ما همهء اين مقدمات را براى همين يك نكته بيان كرديم و آنجا كه در همين مقدمه عنوان « اصالت وجود و ضرورت و امكان » را طرح مىكنيم مشروحا اين مطلب را بيان خواهيم كرد . فرق نگذاشتن بين « ضرورت ذاتى منطقى » و « ضرورت ذاتى فلسفى » موجب اشتباهات عظيمى براى عده‌اى از مدعيان فلسفه و غير هم از مادى و غير مادى شده و همين فرق نگذاشتن موجب شده كه طرفداران منطق ديالكتيك مبحث « ضرورت » را در منطق زائد بدانند بلكه اعتقاد به نسب ضروريه را از مظاهر جمود منطق به اصطلاح « استاتيك » بدانند . ما اين اشتباهات را بعداً در متن پاورقيهاى خود مقاله بيان خواهيم كرد . توجيه نظام موجودات مطالبى كه تحت عناوين گذشته بيان كرديم همه مقدمهء توجيه نظام موجودات بود . از مطالب گذشته معلوم شد كه نتيجهء برخى از نظريه‌ها نفى وجوب و ضرورت نظام موجودات بود و نتيجهء برخى اثبات آن ، و طرفداران نظريهء ضرورت نظام موجودات نيز يك دسته نبودند بلكه برخى آن نظام را مؤلّف از ضرورت بالذات و ضرورت بالغير مىدانستند و برخى تمام اين نظام را از ضرورات بالغير مؤلف مىدانستند . مجموع آراء دانشمندان را در توجيه ضرورت و لا ضرورت نظام موجودات مىتوان اين طور خلاصه كرد : هيچ ضرورت و وجوبى بر موجودات حكمفرما نيست زيرا قانون علّيت و معلوليت عمومى غلط است و